Нашақорлыққа тәуелділік, немесе психоактивті заттарды қолдануға байланысты бұзылыс, наркотикалық заттарға бақылаусыз тартылумен сипатталатын созылмалы ауру болып табылады, тіпті теріс салдарларға қарамастан. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) деректері бойынша, 2022 жылы әлемде шамамен 64 миллион адам психоактивті заттарды қолдануға байланысты бұзылыстардан зардап шекті, бірақ олардың тек 1/11 бөлігі ғана қажетті ем алады. Әр жыл сайын психоактивті заттарды қолдану жүздеген мың өлімге әкеліп, жаһандық қоғамдық денсаулық мәселелерін ушықтырады. Бұл мақалада біз нашақорлыққа тәуелділіктің себептері, салдары, алдын алу және емдеу жолдарын медициналық тұрғыдан қарастырамыз.
Себептері және қауіп факторлары
Нашақорлыққа тәуелділік биологиялық, психологиялық және әлеуметтік факторлардың әсерінен дамиды. Генетикалық бейімділік маңызды рөл атқарады: отбасы тарихында тәуелділік бар адамдарда тәуекел жоғары.
Психологиялық факторларға стресс, депрессия, алаңдау немесе балалық кездегі травмалар жатады, олар адамды «өздігінен емдеу» мақсатында заттарды қолдануға итермелеуі мүмкін.
Әлеуметтік факторлар – есірткіге қолжетімділік, құрдастар қысымы, кедейлік және білім жетіспеушілік – мәселенің таралуына ықпал етеді.
Медициналық деректерге сәйкес тәуелділік мына кезеңдерден өтеді:
- Эпизодтық қолдану – адам заттармен тәжірибе жасайды.
- Реактивтіліктің өзгеру синдромы – төзімділіктің өсуі байқалады.
- Психикалық тәуелділік – тартылыс әдетке айналады.
- Физикалық тәуелділік – абстиненттік синдром («ломка»).
Жастар әсіресе осал: статистикаға сәйкес, көптеген адамдар есірткі қолдануды жасөспірім жасында бастайды, бұл мидың әлі дамып жатқан кезеңінде ұзақ мерзімді зақымдану тәуекелін арттырады.
Денсаулыққа әсері
Есірткіні қолдану физикалық және психикалық денсаулыққа айтарлықтай зиян келтіреді. ДДҰ бағалауы бойынша, 2019 жылы есірткі қолдануға байланысты шамамен 583 000 өлім тіркелді, оның ішінде 450 000-нан астамы – опиоидтермен байланысты.
Негізгі салдары:
- Физикалық денсаулық: артық қолдану тыныс алу тоқтауына және өлімге әкеледі. Инъекциялық есірткілер ВИЧ, C гепатиті (инъекциялық қолданушылардың жартысына жуығы C гепатитіне шалдыққан) және абсцесс сияқты инфекция қаупін арттырады. Ұзақ мерзімді әсерлер – бауыр, жүрек, өкпе және ми зақымдануы.
- Психикалық денсаулық: тәуелділік депрессия, алаңдау, психоздар және когнитивті бұзылыстар тудырады. Көп адамдарда суицидтік ойлар пайда болады.
- Әлеуметтік салдар: отбасылардың бұзылуы, жұмыстан айырылу, қылмыс және қоғамға экономикалық зиян.
Жаһандық деңгейде мәселені COVID-19 сияқты пандемиялар ушықтырады, емге қол жеткізуді шектейді.
Алдын алу және емдеу
Алдын алу – нашақорлыққа қарсы күрестің негізгі құралы. Ұсыныстар:
- Мектептер мен қоғамда қолданудың қауіптері туралы білім беру бағдарламаларын енгізу.
- Осал топтарға қолдау көрсету: жастар мен отбасыларға психологиялық көмек.
- Заттардың таралуын бақылау: заңдар және мониторинг арқылы.
Емдеу кешенді тәсілді қамтиды:
- Детоксикация – абстиненттік синдромды жою.
- Психотерапия (когнитивтік-поведінстік терапия) және медикаментозды ауыстыру терапиясы (мысалы, опиоидтік тәуелділік үшін метадон).
- Қоғамдық қолдау арқылы реабилитация, мысалы, «Анонимді нашақорлар».
- Рецидивті бақылау, себебі тәуелділік – созылмалы жағдай.
БҰҰ деректері бойынша, 10 жыл ішінде есірткі қолданатын адамдар саны 20% өсті, 2022 жылы 292 миллионға жетті. Ерте араласу сауығу мүмкіндігін арттырады.
Нашақорлыққа тәуелділік – тек жеке мәселе емес, денсаулыққа жаһандық қауіп, оны жеңу үшін бірлескен күш қажет. Алдын алу емдеуден тиімді екенін есте сақтаңыз: дені сау өмір салтын ұстаныңыз, жақындарыңызды қолдаңыз және қауіптер туралы хабардар болыңыз. Біз бірге бұл эпидемияның ауыртпалығын азайта аламыз.
UNODC-WHO_International_Treatment_Standards_Russian
Құқық бұзушылық профилактикасы туралы заң
Нашақорлыққа және есірткі бизнесіне қарсы күрес жоспары 2026-2028